Obezite fiziksel ve ruhsal sorunlara neden olabilen vücutta aşırı yağ depolanması ile meydana gelen, bir enerji metabolizması bozukluğudur .
DSÖ tarafından "Sağlığı bozacak ölçüde vücutta anormal veya aşırı yağ birikmesi" olarak tanımlanmaktadır.
Obezitenin nedeni çoğunlukla aşırı yemek yemeye bağlıdır ve bu tip obeziteye "basit obezite" veya "ekzojen obezite" denir. Bazı durumlarda da obezite nedeni olarak tıbbi bir sorun saptanabilir. Bir hastalığa bağlı olarak obezite tablosu ortaya çıkar ki, buna "patolojik obezite" denir.
Çocukluk döneminde obezite önemli bir sağlık sorunudur. Erişkin dönemde obez olanların 1/3’ünde obezite çocukluk çağında başlamıştır.
Şişmanlığın en önemli nedeni aldığımız enerjinin harcadığımız enerjiden fazla olmasıdır.
Erişkin yaşta daha sık görülmekle birlikte özellikle son yıllarda çocukluk döneminde de sıklığının artması nedeniyle önemsenmesi gereken bir sağlık problemidir.
Obezitenin değerlendirilmesinde her yaş ve cinsiyetteki yetişkin için pratik, kolay, düşük maliyetli ve tekrarlanabilir olması nedeniyle en sık beden kütle indeksine başvurulmaktadır. Beden kütle indeksi (BKİ), vücut ağırlığının ve vücut ağırlığına bağlı sağlık sorunları riskinin olup olmadığını değerlendirmek üzere kullanılan bir yöntemdir. Boy kilo endeksi ile boy uzunluğuna göre kilolu olup olmadığı,obeziteye yakınlık derecesi ya da çok zayıf olup olmadığı belirlenip hemen önlem alınabilir. Çocuk doktorları genelde her kontrolde boy ve kilo ölçümü yapıp, vücut kitle indeksini hesaplayarak bilgi verirler. Eğer değerlerde bir aksilik olursa bu konuda gerekli önlemleri almanızı isteyebilirler. Beden kütle indeksi tek başına vücut ağırlığını değerlendirmek, vücut ağırlığının sağlıklı olup olmadığını göstermemektedir. Beden Kütle İndeksi, değerlendirmesi pratik bir parametre olmakla birlikte vücudun kas ve yağ miktarına veya yağ dağılımına yönelik bilgi vermemektedir. Bu nedenle, BKİ ile birlikte bel çevresinin de değerlendirilmesi önemlidir.
Çocukluk ve ergenlik yaş grubunda kiloluk ve şişmanlığın değerlendirilmesi oldukça güçtür. Çocuk ve ergenlerin büyüme ve gelişme süreçlerinde olmalarından dolayı, vücut yapıları hızlı bir şekilde değişmektedir. Çocuk ve ergenlerde, yetişkinlerde olduğu gibi belli bir sınıflandırma bulunmamakta, kilolu olma ve şişmanlığın tanımlanmasında farklı yaklaşımlar bulunmaktadır. En sık kullanılan yöntemlerden birisi bireysel ve toplumsal düzeyde yüzdelik (persentil) veya Z-skor değerlerinin kullanılmasıdır.
OBEZİTENİN NEDENLERİ
Yanlış beslenme alışkanlıkları
Hareketsizlik
Sosyo-kültürel etkenler
Psikolojik problemler
Çevre etkisi
Gelir düzeyi
Eğitim düzeyi
Yaş, Genetik etmenler Cinsiyet Hormonal ve metabolik etmenler Sigara-alkol kullanma durumu Kullanılan bazı ilaçlar(antidepresanlar) Doğum sayısı ve doğum arası süre YANLIŞ BESLENME
Kalorisi fazla gıdaları tüketme (çikolata, gofret, cips, şekerli içecekler…)
Öğün atlamak
Dışarıdan çok sık yiyecek söylemek
Öğün arası sağlıksız atıştırma yapmak
Geç saatlerde yemek yemek
Yeterli su içmemek
Aç olmadığımız halde sıkıntıdan yemek
HAREKETSİZLİK
Ekran karşısında fazla zaman geçirmek
Beden eğitimi derslerine katılmamak
Okul dışı spor faaliyeti yapmamak
ÇEVRESEL BİYOLOJİK FAKTÖRLER
Aile bireylerinin şişman olması
Ekonomik nedenlerle sağlıklı gıdaya erişememe
Reklamlarla sürekli görsel uyarı
Diyet saplantısı
Yemeği ödül veya ceza olarak kullanma
Bazı hormonal bozukluklar
Depresyon
Obez bireylerde, normal popülasyona göre beden imajlarından memnuniyetsizlik, benlik saygısında düşüklük, evlilik ya da birlikteliklerinde mutsuzluk, iş ve sosyal yaşamda yetersizlik gibi psikososyal problemlere daha sık rastlanmaktadır. Obez bireylerde eşlik eden ruhsal hastalıklar normal populasyona göre çok daha sıktır.
Obez çocuklar en çok bedenleriyle dalga geçilmesi durumuna maruz kalırlar. Hızlı koşamazlar, onların oyunlarına yetişemezler ve sıklıkla dışlanırlar. Yaşıtları tarafından tercih edilmediklerinde, kabul görme ihtiyacı ile kendilerinden daha küçük çocuklarla oynamayı tercih ederler. Bu da sürekli bir geride kalmış olma ve yetersizlik hissi yaratır. Şişmanlık, çocuklarda duygusal dalgalanmalara, kendine güvenin azalmasına ve depresyona yol açar. Ayrıca yemek konusunda sık uyarı aldıkları için, yedikleri her şeyden utanmaya başlarlar. Gizli yemek yeme alışkanlığı geliştirirler. Böylece yemek yeme işi hızlıca, kimseye belli etmeden yapılan ve aslında keyif almaktan uzak, hızlı bir doyma eylemine dönüşür. OBEZİTENİN YOL AÇTIĞI SAĞLIK SORUNLARI Obezite; vücut sistemleri ve psikososyal durum üzerinde yarattığı olumsuz etkilerden dolayı pek çok sağlık sorunlarına neden olmaktadır.
Kalp ve damar hastalıkları,
Diyabet ( obez olanlarda tip 2 diyabet oluşma riski obez olmayanlara göre 20 kat fazladır.)
Hipertansiyon ( yaklaşık 5 kat risk artar.)
Bazı kanser türleri, ( sigara kullanmayan bireylerde meydana gelen tüm kanserlerin %10’ u obeziteyle ilişkilidir.)
Kas-iskelet sistemi hastalıkları
Safra taşı oluşumu,
Nörölojik hastalıklar
Kısırlık ( infertilite) ( kadınlardaki primer infertilitenin %6’sı obeziteyle bağlantılıdır.) Karaciğer hastalıkları, Osteoartrit (eklemler üzerine ek yük bindirerek harabiyete neden olur), Fiziksel hareket zorlukları ve çeşitli kazalar, Solunumla ilgili sorunlar, Deri hastalıkları Psikososyal komplikasyonlar Çalışma veriminin düşmesi…
Eklemlere aşırı yük bindiği için düz tabanlık, bacaklarda eğrilik gibi ortopedik sorunlar,
Koltuk altı, boyun gibi cildin kıvrım yerlerinde koyulaşma, mikroplu yaralar olması,
Erişkinler gibi şeker hastalığı
Kan yağlarının yükselmesi, karaciğerin yağlanması,
Kızlarda ergenliğin erken başlaması,
Erkeklerde ergenliğin gecikmesi ve memelerde büyüme
Şişmanlıkta uyku süresi ve uyku kalitesi azalır. Uyku bozukluğu nedeniyle öğrenme güçlüğü, odaklanamama, gece idrar kaçırma olabilir. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite daha sık görülür. Şişman çocukların okul başarısı düşebilir!
Sadece bedensel değil, psikolojik sorunlar da oluşur.
Şişman çocuklarda içe kapanma, özgüven azalması, sosyal yaşamdan uzaklaşma sık görülür.
Kaygı bozukluğu ve depresyon gelişebilir, ergenlik döneminde psikolojik sorunlar artabilir.
Obezite tedavisinde kullanılan yöntemler 5 grup altında toplanmaktadır:
1.Tıbbi beslenme (diyet) tedavisi,
2.Egzersiz tedavisi,
3.Davranış değişikliği tedavisi,
4.İlaç tedavisi,
5.Cerrahi tedavi,
(Obezite tedavisi hekim, diyetisyen, psikolog ve fizyoterapistten oluşan bir ekip tarafından düzenlenmelidir.)
Obezitenin önlenmesinde gerekli önlemler süt çocukluğu döneminden başlanarak alınmalıdır. İlk 6 ay anne sütü ile beslenmenin önemi anlatılmalı, 6 aydan sonra ek gıdalar verilmeye başlanmalıdır. Çocukluk dönemindeki obezitenin tedavisinde temel amaç kilo vermekten ziyade dengeli ve düzenli beslenme, egzersiz alışkanlığı kazandırmak olmalıdır.
Egzersiz; enerji tüketimini sağlar, bazal metabolizma hızını artırır, iştahta azalmaya sebep olur, obezite komplikasyonlarının ortaya çıkışını engeller ve psikolojik sorunları çözmeye katkıda bulunur.
Obezite tedavisinin temel basamağı yeme alışkanlıkları, aktiviteleri ve düşünme biçimlerini değiştirmek olmasına rağmen hipertansiyon, insülin rezistansı gibi obezite komplikasyonları varsa onlara yönelik ilaç tedavisi uygulanabilir. Bunlar dışında zayıflama ilaçları çocuklara önerilmemektedir.
Cerrahi tedavide yetişkinlere uygulanan gastrik bypass, tüp mide gibi cerrahi uygulamalar çocuklara önerilmemektedir
Çocukluk çağı obezitesini önlemek ve azaltmak yetişkinlik dönemi obezitesini önleminin önemli bir şartıdır. Okullar, okul temelli sağlıklı beslenme ve fiziksel aktivite politikaları ve uygulamalarının stratejik planlanması, uygulanması ve değerlendirilmesinin koordinasyonu yoluyla çocukluk obezitesinin ele alınmasında hayati rol oynayabilir GENEL ÖNERİLER
Çocukluk çağı obezitesini önlemek ve azaltmak yetişkinlik dönemi obezitesini önleminin önemli bir şartıdır. Okullar, okul temelli sağlıklı beslenme ve fiziksel aktivite politikaları ve uygulamalarının stratejik planlanması, uygulanması ve değerlendirilmesinin koordinasyonu yoluyla çocukluk obezitesinin ele alınmasında hayati rol oynayabilir
Her gün öğünler zamanında yenmelidir. Her besin grubundan dengeli almaya çalışılmalıdır. Abur cubur yerine sağlıklı atıştırma tüketilmelidir. (meyve, süt, yoğurt, ayran, kuruyemiş gibi) Şekerli ve gazlı içecek yerine daha çok su içilmelidir.
Okullarda fiziksel aktivite özendirilmelidir.
Obezite oluşumunda tüketilen besinlerin kalori içeriği kadar yeme hızı da önemlidir. Yemek ne kadar hızlı yenirse, yemeğin bitmesinden önce gelişen doygunluk hissi de o kadar az olur. Bu nedenle yavaş yemek yemek ve iyi çiğnemek gereklidir.
Tatlandırıcılar ve diyet ürünler fazla tüketilmemelidir.
Okulda besin değeri olmayan gıdaların yenmesinin engellenmesi için gerektiğinde evden beslenme çantası hazırlanmalıdır (tavuk, peynir, iyi pişirilmiş yumurta ve taze meyve gibi).
Yiyecek alışverişi tok karnına yapılmalıdır. Alışverişe bir liste ile çıkılmalıdır. Beslenme programı kişiye özgü düzenlenmelidir. Akşam öğününü 18.00 – 20.00 saatleri arasında tüketmeli ve sonrasında yüksek enerjili besinlerden uzak durulmalıdır.
Yemek yerken tv izlenmemeli, gazete, dergi okumak gibi aktivitelerle ilgilenilmemelidir.
Asansör kullanmak yerine merdiven kullanılmalıdır.
